آیا انقلاب اسلامی ایران حرکت واپسگرایانه بود؟

در گفتمان های عمومی جامعه ایران از یک سو و از سوی دیگر گفتمانهای لیبرالی جهانی موضوعی کم و بیش مطرح می شود که دیالوگ های آشنایی در آن به وضوح مشاهده می شود. از جمله کشور ایران صد سال از جهان عقب افتاد- ایران بازگشتی قرون وسطایی را تجربه کرد – جامعه ایرانی رو به زوال نهاد

عوامل متعدد و متغیری روندهای عمومی یک جامعه را رقم می زند . این عوامل و متغیر ها پیچیدیگی های ساختاری یک جامعه را موجب می شود. به این گونه برای درک حرکات یک جامعه نیازمند بررسی متعیر های کوناگونی هستیم . در این بحث ناچارا بعضی از متغیر ها را که بیشتر جنبه خارجی و بیرونی دارد را از سازمان اجتماعی ایران کنار کذاشته و بدون این متغیر ها و با استفاده از روندهای داخلی این موضوع را برسی خواهم کرد. متغیر های خارجی عبارتند از جنگ تحمیلی  و تحریم ها

برای درک روندها و فرایندهای درونی چه نهادی چه ساختاری و چه اجتماعی  که حرکت آنها واپسگرایانه بوده یا خیر ُ لازم است به سوالات ذیل پاسخ داده شود                                                              پاسخ این چند سوال  نوع حرکت صعودی یا نزولی یک جریان را بیان میکند.    ۱)آیا  روند های حاکم بر فضاهای جغرافیایی  کشور ایران واپسگرایانه است؟

در این سوال نیازمند مقایسه روندهای حاکم بر جغرافیایی ایران (روندهایی که جغرافیا را متاثر می کند) قبل از انقلاب و پس از انقلاب  اسلامی هستیم. در صورت  تغییر جهت این تغییرات انقلاب  اسلامی واپسگرایانه بوده است در صورت ادامه روند چه سرعت کاهش یافته باشد یا افزایش داشته باشد حرکت رو به جلو  اما با سرعت رشد متغیر

2)آیا روندهای حاکم بر فرایند های اجتماعی واپسگرایانه بوده است؟

در پاسخ به سوال اول بررسی جغرافیایی  از تمرکز و قطبش  در موضوع شهرنشینی را مورد مطالعه قرار خواهیم داد.

مطالعات انجام شده در رابطه با قطبی شدن فضای جغرافیایی ایران در قبل از انقلاب اسلامی روندی را نشان می دهد که در ایران شاهد افزایش قطبی شدن هستیم . افزایش تمرکز جمعیت در شهر تهران نشان دهنده  روند قطبی شدن فضا ی جغرافیایی است. مطالعه این معیار پس از انقلاب نیز بیانگر تداوم قطبی شدن فضا ست به نحوی که روند افزایش جمعیت تهران رشد بیشتری را از سر گرفته است. این افزایش جمعیت از دیدگاه بعضی اندیشمندان حرکت  صحیحی نیست اما در مقایسه با روندهای گذار تاریخی بشر از روستانشینی به انقلاب شهرنشینی نشان دهنده حرکت صحیحی و پیشرفت مدارانه است.

به این صورت هم افزایش تعداد شهرهای ایران نسبت به قبل از انقلاب سرعت بیشتری به خود گرفته است  که ادامه روند سابق بوده و هم افزایش جمعیت تهران. به این گونه انقلاب اسلامی ایران اثرات جغرافیایی شتابنده ای را بر فضای ایران  و در ادامه روند قبلی را موجب شده است.

در پاسخ به سوال دوم

برای بررسی و درک ماهیت اجتماعی جوامع نیازمند انتخاب معیارهای هستیم که بتوانیم از انها در جهت سنجش حرکت جامعه استفاده کنیم

شاخص تحصیلات آموزش عالی: روند رو به گسترش دانشگاه های کشور – ایجاد دانشگاه پیام نور و دانشگاه آزاد اسلامی  و سایر دانشگاه ها نشان دهنده روند شتابنده در تولید علم  و در ادامه روند قبل از انقلاب اسلامی است.

شاخص آموزش و پرورش: گسترش مدارس و پوشش جنسیتی آموزش و پرورش روندی شبیه به آموزش عالی است.

به لحاظ انقلابات اجتماعی  انقلاب مشروطیت در جهت از بین بردن نظام استبدادی  داخلی  شکل گرفت. انقلاب دوم یعنی انقلابی که منجر به ملی شدن صنعت نفت شد در جهت از بین بردن نفوذ قدرت خارجی بود  و انقلاب سوم  یعنی انقلاب اسلامی بر علیه  استبداد داخلی و استعمار خارجی  به صورت توامان  شکل گرفت به این ترتیب انقلاب اسلامی در ادامه انقلابات اجتماعی ایران روند شتابنده ای و فراگیرتری و مکمل  در دستیابی به اهداف خود  داشت. اگر چه واپسگرایی های را می توان در جامعه ایران پس از انقلاب اسلامی  شناسایی کرد که بعضی مثبت و بعضی منفی هستند. واپسگرایی نهاد خانواده در ابتدا به شکل تولید مثل بالا  که عامل جنگ نقش مهمی داشت اما در ادامه  نقش مثبت  آن در کاهش تولید مثل ، بیش از روند قبل از انقلاب اسلامی  قابل تامل است.  اما با تمام وجود این  استدلال تنها در بعضی وجوه عام و روند کلان جامعه ایرانی  به تحلیل کشیده شده است . به این گونه عوامل جزیی واپسگرایانه به صورت حتم وجود دارد اما در مقابل با جریان کلان همچون ستونی از پل شکسته ای در میان رودخانه پرآبی است که  مسیر رودخانه ها تحت تاثیر جزیی قرار داده اما جهت ان را عوض نکرده است. 

شاید عوامل خارجی توانایی با انحراف کشیدن این جریان را داشته باشند.